Verkiezingen over de echt belangrijke zaken – het kan!

Emile Roemer kreeg het de afgelopen week zwaar te verduren. Het falen van de voorheen sympathieke brabo in Boxmeer (Kreeg begroting niet rond), Roemers interieur thuis (zonder hart), China-gate (Roemer klapt dicht) en zijn weigering om Europese boetes te betalen (‘dieptriest’) – het was allemaal fair game voor de nieuwsjagers. En dat allemaal na de revelaties over Emiles intrigerende achtjarenplan voor de HAVO.

Zo ziet scrutiny er dus uit, de diepgravende media-aandacht die een politicus ten deel valt zodra deze serieus aanspraak lijkt te maken op de macht. Niks bijzonders, dus. Of het zou de erkenning moeten zijn dat de SP dicht in de buurt is gekomen van de sleutels van het Torentje.

Hoe kan Emile Roemer worden gestopt? Het antwoord op die vraag hangt sterk af vanuit welk partijgezichtspunt je het bekijkt. Voor de VVD is het simpel: tweestrijd bevorderen, voortkabbelen tot 12 september, en daarna de win-win bij de formatietafel. Als de SP de grootste wordt kan zij geen meerderheidskabinet vormen; het is moeilijk denkbaar dat de liberalen van D66 een SP-combinatie aan een meerderheid helpen. Voor de VVD is het – als grootste maar ook als 1-na-grootste – net zo lang naar links kijken tot je voorbij de 75 bent (coalitie met CDA, D66, PvdA, evt. aangevuld met strooigoed in de vorm van CU of GL). Dit levert geheid een nooit eerder vertoonde regeringscombinatie op, tegenwoordig min of meer verplicht.

Voor de SP geldt: vasthouden aan de ingezette lijn. Als de hele wereld schande over je roept, dan doe je het goed. Dan komt je campagneboodschap door en maak je een contrast dat er voor de kiezers echt toe doet. Partijen reageren dan op jou in plaats van jij op hen. Prettig, want het geneuzel over forensenbelastingen, kinderopvangsubsidies en studieboetes was wel heel erg bite size politics uit de jaren negentig. Voor kiezers is het niet betalen van een eventuele Europese boete niet meer dan een inspanningsverplichting. Dus die begrijpen heel goed dat premier Emile straks gewoon de knip trekt. De knikkende knieën van Roemer vormen juist dáárom een veeg teken. Nog even en Roemer stopt zichzelf. Begrijpt de SP wel hoe je een goede campagne voert?

Vanuit de PvdA bezien is de situatie gecompliceerder. Door herhaaldelijk met de SP op een podium te gaan staan heeft de partij haar unieke positie als leider van links te grabbel gegooid. Psychologisch is het begrijpelijk dat de sociaaldemocraten nu het conflict zoeken met de SP. ‘Geef mij mijn speelgoed terug’ – u kent het wel van thuis. Maar het impulsief affakkelen van de SP is niet verstandig, ook niet als het grootste deel van het zetelverlies van de PvdA richting SP gaat.

Roemer heeft met over my dead body bedoeld of onbedoeld een nieuw speelveld geopend: dat van Europa. Meesterzet of blunder? Dat blijft vooralsnog de vraag. De PvdA zal kiezers duidelijk moeten maken dat Roemer het bij het verkeerde eind heeft. Daarbij is het verstandig om eerst het conflict aan te gaan met de VVD, met af en toe een uithaal naar de PVV. Dat laatste helpt om het electoraal verkeer van de VVD naar de PVV weer op gang te brengen, waardoor de VVD minder makkelijk de grootste wordt. De uitdaging hierbij is om het debat niet over Europa te laten gaan, maar over de portemonnee (en de recordwerkloosheid).

De media zijn er klaar voor. Die houden niet van kroningen. Met zijn opgestoken vinger naar de kiezer (‘Ik zie u twee weken voor de verkiezingen en de groeten van Jort’) heeft Rutte ook de media geprovoceerd. Zittende premiers die herkozen willen worden doen dat meestal op basis van hun record dat ze openlijk verdedigen. Kijk maar naar Lubbers (1986), Kok (1998) en Balkenende (2006). Het probleem voor Rutte is dat hij geen prestaties kan overleggen. Dat maakt hem kwetsbaar. Met zijn onzichtbaarheid neemt Rutte twee welbewuste risico’s: het voedt het gevoel dat de liberaal iets te verbergen heeft; kiezers hebben daar een speciale antenne voor. Het tweede gevaar is dat als het straks misloopt, er geen tijd meer is om te corrigeren.

Goed, de verkiezingen van 12 september draaien dus om de portemonnee van de kiezer. Als hoeder van uw portemonnee kan de PvdA vol overtuiging de confrontatie aan met zowel de VVD als de PVV. In haar verkiezingsprogramma schrijft de VVD immers dat landen die zich niet aan de begrotingsregels houden de eurozone moeten verlaten. Hiermee zetten de liberalen welbewust de moeder aller crises in werking, met een run op banken en overheden. Het gezaghebbende weekblad The Economist onderschrijft deze dramatische analyse. Het VVD-verkiezings­programma, waar duidelijk niet over is nagedacht, hangt daarmee als een albatros om de nek van Mark Rutte.

Pas hierna komt voor de PvdA de SP aan de orde. Het Kamerdebat over de EU-top in juli heeft pijnlijk duidelijk gemaakt dat lijsttrekker Roemer moeite heeft met sociaaleconomische onderwerpen. En dan moet de eerste overhoring door Twan Huys nog komen. Tot ontsteltenis van velen dacht Roemer serieus de crisis te kunnen bezweren door de geldpers aan te zetten, zonder democratische controle en zonder oog voor de gevolgen voor de inflatie, de pensioenen en uw beleggingen. Bij zo iemand is geen enkele portemonnee veilig.

Het is aan de PvdA, en haar leider Diederik Samsom in het bijzonder, om aan te geven waarom kiezers wel veilig zijn bij zijn partij. De tijd daarvoor is weliswaar kort bemeten, maar het kan wel. Onder het verkeerde kopje ‘Onze keuzes voor Europa’ bevat het PvdA-programma een aantal bemoedigende aanzetten. Samsom moet deze nu als een speer verder uitwerken. Zo geeft hij inhoud aan de positie van Realistisch Links. Zijn taak zal zijn om in het kielzog van The Economist een gecontroleerde break-up van de euro minimaal bespreekbaar te maken. Samen met de bevolking zal hij de voors en tegens moeten afwegen van radical surgery op de euro. Dat is waar het nu om gaat als je de portemonnee van de Nederlandse kiezer wilt beschermen. Zelfs een referendum over hoe verder met de euro hoort daarbij onder ogen te worden gezien. Samsom brengt zo in een vloeiende beweging een gunstig contrast aan met de VVD op rechts, en met de kortzichtige SP ter linkerzijde:

“Dames en heren, mijn opponenten willen niet over de vraagstukken spreken die er echt toe doen en daarom doe ik het. U weet dat zowel het redden als het opgeven van de euro ons tientallen miljarden gaan kosten, daar kan geen kraanwater of forensenbelasting tegenop. Hoe we met de euro omgaan is allesbepalend voor de financiën van Nederland en van u persoonlijk. Natuurlijk moeten we bespreken hoe we hier in terecht zijn gekomen, maar het belangrijkste is dat we nu zo snel mogelijk in ieder geval het begin van een oplossing vinden. Er zijn verschillende opties. Je kunt, zoals de VVD, de deur openzetten naar een bank run. Of we kunnen, zoals de SP wil, de geldpers aanzetten. We kunnen ook kijken naar andere, betere mogelijkheden. En die wil ik, hier, met u bespreken. Omdat we de feiten, hoe onaangenaam ook, onder ogen moeten zien. Alleen zo kunnen wij weer maximaal richting geven aan onze eigen toekomst. En dat is wat wij willen.”

Komende woensdag beginnen de debatten. In het weekend is er een heus premierdebat op RTL met Rutte, Roemer, Wilders en Samsom. David tegen drie Goliaths. Kortom: een ideale setting voor Samsom om met scherp te schieten. Dat wordt mooie televisie.

Over uw portemonnee.

Hans Anker
Hans heeft onderzoek- én advieservaring in meer dan vijftig landen. Hij adviseerde toppolitici (waaronder president Clinton en minister-president Kok), CEO’s en NGO’s. Na een vierjarig verblijf in Washington DC en een negenjarig verblijf in New York, vestigde Hans zich in Nederland. Op dit moment adviseert hij onder meer de Raad van Bestuur van de Publieke Omroep (NPO), de leiding van het NOC*NSF en voorzitter Alexander Rinnooy Kan van het Goede Doelen Platform over de toekomst van de kansspelen. Recentelijk was hij actief in campagnes in Zweden en de Filippijnen. Hans studeerde politicologie aan de universiteiten van Amsterdam en Michigan, en promoveerde in 1992 op het proefschrift ‘Normal Vote Analysis’.