Belgische toestanden

Er zijn vechtcampagnes en vechtkabinetten. Gezien de peilingen zou het grootste gevecht echter kunnen plaatsvinden tijdens de regeringsformatie, waarbij alle kans bestaat dat Belgische records verbroken worden. In de Nederlandse politiek tekenen zich hoe langer hoe meer 3 duidelijke blokken af. Links van het spectrum staan de SP, de PvdA en GroenLinks, in het midden is een blok van D66 en Christenunie, en rechts het CDA, de VVD en de PVV. En zeer waarschijnlijk kan geen van de drie blokken na 12 september aanspraak maken op een meerderheid.

De SP staat gemiddeld op zo’n 27 à 30 zetels in de peilingen (gemiddelde van peilingen van Ipsos-Synovate, TNS-NIPO en – vooruit – De Hond). De PvdA schommelt tussen de 21 en 27 zetels, GroenLinks scoort tussen de 5 à 7. Er kan in de campagne nog veel veranderen – zo kan de PvdA alsnog groter worden dan de SP – maar qua zeteltotaal ‘op links’ zal zo’n verschuiving niet veel uitmaken. Zelfs in de voor alle partijen meest gunstige gevallen blijft de teller steken op maximaal 65 zetels (uitgaande van een gunstiger herstel voor GroenLinks), waar 76 nodig zijn voor een meerderheid.

Hetzelfde zien we op rechts, waar de VVD een dalende trend heeft ingezet. Het CDA profiteert hier nog niet van maar als de christendemocraten hun kaarten goed spelen, kan het in ieder geval weer in de buurt komen van de 21 zetels die de partij nu in de Kamer heeft. De VVD schommelt tussen de 29 en 33 zetels, het CDA zweeft in de bandbreedte van 15 à 17 zetels. De PVV scoort tot nu toe tussen de 19 en 23 zetels maar vindt de afgelopen weken duidelijk de weg naar boven dankzij de discussie over Europa. Niettemin behaalt ook het rechtse blok in het meest gunstige geval geen meerderheid, zelfs niet met een zich herstellende VVD, omdat in ieder geval het CDA nu de PVV heeft uitgesloten en de VVD zichzelf volstrekt ongeloofwaardig zou maken als het toch de hand uitstak richting Wilders.

Dan het blok in het zelfbenoemde ‘midden’, waar D66 en de Christenunie zichzelf geparkeerd hebben. D66 peilt consistent tussen de 14 à 16 zetels en de Christenunie middelt 5 tot 7 zetels. Al met al zijn hier dus zo’n 20 zetels te halen. De reden waarom de volgende regeringsformatie een helse klus wordt ligt met dit alles voor de hand.

Links: nee.
Willen linkse partijen een regering vormen, dan is getalsmatig hoe dan ook de hulp van CDA of D66 nodig. Beide partijen staan daar bepaald niet om te springen want ze zijn de afgelopen jaren meer naar rechts getrokken dan naar links. Natuurlijk, er valt voor het CDA nog best iets te onderhandelen met de sociaal-democraten en GroenLinks. De verleiding voor het CDA om toch met links in zee te gaan is de rol van ‘kingmaker’ in de formatie; iedere partij die een coalitie aan een meerderheid helpt, kan in de onderhandelingen meer afdwingen. Toch zal de SP dan wel heel erg veel moeten inleveren alleen voor samenwerking met het CDA.

D66 lijkt de afgelopen maanden een bepaalde standvastigheid omtrent de eigen programmapunten te ontwikkelen en trekt sowieso de kant van het rechtse blok uit, omdat VVD en CDA meer geneigd zijn in te stemmen met wat D66 hervormingen noemt. En waar de PvdA nog sociale noviteiten omtrent de pensioenleeftijd, een hervorming van het WW-stelsel en ontslagsystematiek voorstelt, wil de SP in de ogen van D66 helemaal niks en wil D66 volgens de SP juist veel te veel. Nog los van de vraag of D66 überhaupt met de SP en PvdA in één regering wil, maakt de animositeit tussen D66 en de SP een centrumlinks kabinet nagenoeg onmogelijk.

Kunduz: nee.
Het middenblok zal een centrumrechts ‘middenkabinet’ tot inzet maken van de campagne en de onderhandelingen, met de huidige Kunduz-partijen (D66-GroenLinks-Christenunie) als basis. Wil D66 na 12 september als kingmaker het gedroomde centrumrechtse hervormingskabinet realiseren, dan moet het zichzelf zo groot mogelijk maken. Maar dan moet ook GroenLinks boven verwachting presteren en minstens 10 zetels behalen. Vervolgens moet de VVD de weerstand tegen een kabinet met GroenLinks en D66 laten varen. Die kans is niet groot en dus zal het midden toch in gesprek moeten met de PvdA. Zelfs de kansen op een VVD-PvdA-CDA-kabinet of een PaarsPlus, die met de huidige zetelverdeling theoretisch nog zouden kunnen, zijn na 12 september klein, gezien de ontwikkelingen bij het CDA en Groenlinks.

Rechts: nee.
Ter rechterzijde is de situatie zo mogelijk nog gecompliceerder. Hoewel het gaat om de macht en alles in het zicht van het pluche altijd vloeibaar wordt, moet er wel heel wat water door de Rijn willen VVD en CDA überhaupt weer willen onderhandelen met de PVV.

Maar zelfs dan is het nog maar de vraag of die drie partijen een meerderheid halen, zelfs met de SGP erbij. Dus moet er weer gekeken worden naar D66 of de Christenunie, twee partijen die zeer tegen samenwerking met de PVV zijn. Een uitgesproken rechts kabinet ligt om deze redenen bepaald niet voor de hand.

De partijstrategen zien bovenstaande natuurlijk ook. Dat maakt de uitdaging voor de campagne extra gecompliceerd. Zullen sommige partijleiders over hun schaduw heen kunnen springen, zoals in de mode is, en nu alvast bondjes sluiten? Niet-aanvalsverdragen, bijvoorbeeld? Het zou handig zijn voor sommigen, maar de kans is groter dat met name de grote partijen toch vooral voor zichzelf kiezen.

De kans is levensgroot dat de komende regeringsformatie vele malen langer gaat duren en meerdere informateurs hun opdracht terug moeten geven. En zo dreigt de formatie nu al spannender te worden dan de campagne.

Avatar
Kaj Leers (1975) is voormalig journalist (Quote, Business Nieuws Radio, Thomson-Reuters, Z24) en houdt van politieke strategie & analyse. Tegenwoordig is hij senior communicatieadviseur voor DSI en woordvoerder a.i. voor de stichting Tuchtrecht Banken. Daarnaast maakt hij podcasts, schrijft hij voor Het Parool en voor Real Clear World.