Wie controleert de macht?

Waartoe is de journalist op aard? In De Balie kwamen ze er niet uit deze week. Daags na pakjesavond bogen verschillende tv- en krantenjournalisten zich over deze kwestie, onder de noemer Slow politics – voorbij de mediahype. Veel andere vragen kwamen op: wanneer is de Boze Burger ontstaan, waar komt het wantrouwen vandaan, is de journalistiek nog wel verankerd in de samenleving, weet men in Hilversum wel wat er speelt buiten de Randstad? En wat is bij al deze vragen de positie van de tv-journalistiek?

Met name de televisiejournalistiek is zich in Nederland steeds meer gaan richten op actualiteiten en verslaglegging. Wat is er gebeurd? In plaats van: wat is er aan de hand? De kranten hebben andere keuzes gemaakt. Afhankelijk van drukpers en distributie lopen zij achter de feiten aan. Als de krant uitkomt, is het nieuws immers al van gisteren.

Kranten leggen zich daarom meer toe op duiding en achtergronden dan op de actualiteit an sich. Plat gezegd in De Balie: de kranten duiden wat gisteren op tv was. Maar dat is het niet. Kranten zijn noodgedwongen niet meebewogen met de koerswijziging naar verslaglegging en hebben moeten kiezen voor achtergronden en duiding. Dit blijkt achteraf een zegen, want een van de belangrijkste functies van de journalistiek blijft op tv steeds meer achterwege en is bij de kranten bewaard gebleven: de controlefunctie.

Wie controleert de macht? De journalistiek controleert de macht van oudsher, maar in de onderwerpkeuze van de talkshows is daar steeds minder van te merken. Natuurlijk wordt de fractievoorzitter aan de tand gevoeld als hij een onzinverhaal over Zwarte Piet probeert recht te praten, maar ook dat is een vorm entertainment en geen werkelijke controle. Ingewikkelde onderwerpen worden niet behandeld of gereduceerd tot persoonlijke verhalen, want alleen dan, zo is de veronderstelling, blijft de kijker hangen. Gedwongen door kijkcijfers is er onvoldoende aandacht voor instituties en ingewikkelde processen, maar kijken we door een rietje naar wat de burger voelt. Als het niet te vangen is in een vox-pop, wordt het niet behandeld.

Waar dit toe leidt, werd in De Balie zichtbaar. De SP probeert de campagne te bepalen met het Nationale Zorgfonds. Zorg is traditioneel hun onderwerp, dus als je nu een zorgfonds pitcht, dan bepaal jij waar VVD, D66 en aartsrivaal PvdA het over moeten hebben. Bijkomend voordeel: de PvdA moet in de verdediging, want staatssecretaris Martin van Rijn heeft in haar naam de zorg ‘gesloopt’. Geen debat bij Pauw, want dat wordt een welles-nietes. Het ministerie zegt dat het geld kost, de SP zegt dat het geld oplevert, conclusie: niet interessant.

SP-Kamerlid Sharon Gesthuizen rondde het gesprek hierover af met de opmerking en ik citeer: “Niemand weet het, het is geen natuurkunde, je weet het pas als je het invoert.” Onbedoeld legde Gesthuizen met deze zin een fundamenteel probleem bloot van de journalistiek én de politiek. Gesthuizen weet het ook niet, maar voert met haar partij wél campagne voor een goedkoper Nationaal Zorgfonds.

De twist over wie nu gelijk heeft, minister Schippers of de SP, dacht zij op deze manier af te kunnen tikken en lukte ook nog: niemand van de journalisten aan tafel daagde haar uit deze knoeperd van een luchtballon met enige feiten te onderbouwen. Toegegeven, het was ook niet de setting voor een stevig gefundeerd inhoudelijk betoog, maar een lichte variant had echt gekund en gemoeten.

Fact free politics meets fact free journalism en dit resulteert uiteindelijk in het failliet van beide. Overigens formuleerde het CPB al vorige maand een antwoord: volgens directeur Laura van Geest bedragen de transitiekosten alleen al 5 miljard euro. Gesthuizen maakte het nog bonter door te stellen dat journalisten niet de taak hebben met politici in discussie te gaan. “Dat is aan andere politici.” Maar wat is dan nog de rol van tv-journalisten en wie voorkomt dat politici in hun uitzending complete onzin uitkramen? Wie controleert de macht?

Misschien is het tijd voor iets meer onderlinge afstand en houden de tv-journalistiek en de voorlichters elkaar te veel vast. Niet uit kwade wil, niet omdat het zo gezellig is, maar omdat hun werk door allerlei belangen te veel vervlochten is geraakt. De controlerende taak van de journalist zit klem tussen oneliners, spindoctors, message control en de centrale boodschap aan de ene kant en, gedwongen door kijkcijfers en begrotende netmanagers, versimpeling van het format aan de andere kant.

Misschien is het tijd voor herbronning. Waartoe is de televisiejournalist op aard? Natuurlijk moet verslaggeving van de actualiteit altijd blijven bestaan, maar meer nadruk op de controlefunctie en meer aandacht voor de instituties is uiteindelijk in het voordeel van iedereen.

Barbara Bos is freelance journalist en eindredacteur van Politieke Junkies.

Foto: screenshot Pauw / VARA.