Waarom we verhalen vertellen

Foto: Bij BKB werken we bijvoorbeeld met het vertellen van verhalen voor de Gelijke Kansen Alliantie.

Laatst vroeg een vriend wat voor werk ik doe. Mijn antwoord, zoals altijd: “Bij BKB vertellen we verhalen.”

Eigenlijk komt dit antwoord door het eindeloos herhalen van Alex Klusman, een van de oprichters van BKB. Hij laat geen moment onbenut om te benadrukken dat we bij BKB verhalen vertellen. Zoals in dit interview. Het staat ook op onze site. Maar waarom vertelt BKB eigenlijk verhalen? Of beter nog: waarom vertelt de mens al duizenden jaren verhalen?

Verhalen vertellen of aanhoren: het is onze aard
Tienduizenden jaren geleden, toen het menselijke brein volop in ontwikkeling was en de mens in kleine aantallen op de aarde leefde, vertelden we al verhalen. Anno 2018 vertellen we meer verhalen dan ooit. We kijken House of Cards op Netflix, gaan naar de bioscoop voor Call Me By Your Name, lezen boeken als Fire & Fury, roddelen over elkaar, volgen het nieuws, luisteren naar podcasts en nog veel meer. De mens is verslaafd aan verhalen.

Net zoals je hersenen visuele patronen kunnen herkennen (een gezicht, een bloem of elk ander figuur), detecteren we ook patronen in informatie. Deze patronen vormen zich tot verhalen, die betekenis geven aan de wereld om ons heen. Deze neiging is zo sterk dat we zelfs verhalen maken wanneer ze er niet zijn.

Onderzoek: we zien verhalen, zelfs als ze er niet zijn
Een toonaangevend onderzoek van Heider en Simmel uit 1944 liet dit zien. 34 mensen kregen een korte film te zien. De film toont twee driehoeken en een cirkel die bewegen langs een twee-dimensionaal oppervlak. Het enige andere object was een rechthoek die deels open stond.

Een scene uit het onderzoek van Heider en Simmel (1944).

Slechts een van de deelnemers omschreef wat er daadwerkelijk gebeurde: geometrische vormen bewogen over het scherm. Alle andere deelnemers kwamen met uitgebreide verhalen die verklaarden wat ze net zagen. De grote driehoek was een ‘pestkop’, die het ‘jonge stel’ (de kleine driehoek en de cirkel) ‘lastigviel’. De vormen kregen persoonlijkheden en emoties toegespeeld. Het was een van de eerste bewijzen dat we overal verhalen in zien. Waar komt die behoefte vandaan?

Reden 1: Verhalen geven ons informatie tegen lage kosten
Door verhalen kunnen we kennis over de wereld tegen minimale kosten overdragen naar iemand anders. Een enorm evolutionair voordeel. Hierdoor kon een holbewoner je waarschuwen voor een leeuw die hij is tegengekomen. Zonder dat je zelf die ervaring hebt, weet je dat je op je hoede moet zijn.

Zonder zelf een burn-out te krijgen kan je erachter komen wat de gevolgen zijn en hoe je een burn-out kunt voorkomen. Verhalen bereiden ons op deze manier voor op de grote gevaren van het leven.

Deze efficiënte vorm van kennisoverdracht werkt zo goed dat we er al duizenden jaren gebruik van maken. Ook anno 2018. In onze maatschappij zijn er weliswaar geen leeuwen meer, maar persoonlijke verhalen over bijvoorbeeld werkstress en burn-outs zijn waanzinnig populair. Zonder zelf een burn-out te krijgen kan je erachter komen wat de gevolgen zijn en hoe je een burn-out kunt voorkomen. Verhalen bereiden ons op deze manier voor op de grote gevaren van het leven. Ze zijn goed voor ons.

Bij de luisteraar worden zelfs dezelfde hersengebieden geactiveerd. Stel dat ik je vertel over die gevaarlijke leeuw. Je ‘ziet’ de beelden en ‘voelt’ hetzelfde als ik. Onze hersenen zijn op dat moment fysiek hetzelfde. Je verplaatst je letterlijk in de ander. Onderzoekers noemen storytelling daarom the empathy machine.

Reden 2: Verhalen binden de samenleving
Verhalen vormen niet alleen onszelf, maar ook onze samenleving. Van kranten tot televisieseries, ze dompelen ons onder in de heersende normen en waarden. Vooral het tonen van pro-sociaal gedrag komt vaak terug. Zo ontvangen protagonisten sociale beloningen (liefde, status en andere happy endings), terwijl antagonisten sociaal worden gestraft (dood, isolement). Zo ontsnapt Andy Dufresne in Shawshank Redemption uit de gevangenis, trouwt Forrest Gump met zijn jeugdliefde Jenny en verliest Michael Corleone uit The Godfather zijn hele familie. De kern van deze verhalen is altijd: goede mensen overkomen goede dingen en slechte mensen niet.

Andy Dufresne ontsnapt uit de gevangenis.

We kunnen niet zonder verhalen. Ze bepalen ons gedrag en onze kijk op de wereld.

Kortom, we kunnen niet zonder verhalen. Ze geven ons oplossingen voor problemen die we nog niet hebben ervaren. Daarnaast leren verhalen ons de sociale regels van de maatschappij.

Daarmee hebben ze een grote invloed op ons. Ze bepalen ons gedrag en onze kijk op de wereld. Verhalen geven onze levens richting en dat zal altijd zo blijven. Een betere reden om verhalen te vertellen kan ik niet verzinnen.

Nu we weten waarom we verhalen vertellen, wil ik in een volgende blog gaan kijken wat nou een goed verhaal maakt. Heb je kijk- of luistertips? Mail me!

Voetnoten:
1. TED talk: Why stories captivate van Tomas Peyeo.
2. The Storytelling Animal door Jonathan Gottschall.