Eerste hulp bij de verkiezingen in Zuid-Afrika: dit moet je weten

Vandaag gaat Zuid-Afrika naar de stembus. Twintig jaar geleden vonden de eerste post-apartheid verkiezingen plaats. Sindsdien heeft de partij van Mandela en de huidige president Jacob Zuma, het African National Congress (ANC), een constante meerderheid gehad. De partij heeft veel bereikt, maar desondanks staat haar machtspositie anno 2014 sterker dan ooit ter discussie. Het land kampt ondanks groeiende welvaart met vele problemen, waaronder grote werkloosheid, dalende export en corruptie. De BKB Academie bracht een week in Zuid-Afrika door om de verkiezingen van vandaag te monitoren en geeft hierbij een kort overzicht van de drie belangrijkste partijen om de macht in de rainbow nation.

ANC: de gedoodverfde winnaar?
Met de eerste democratische verkiezingen en met Nelson Mandela aan het roer in 1994 werd het African National Congress (ANC) met een overweldigende meerderheid de grootste partij van het land. Dat is sindsdien niet veranderd. Nu, 20 jaar later, lijkt de macht van de partij zichtbaar tanende. De regeerperiode van huidig president Zuma kenmerkt zich door corruptieschandalen, de meest in het oog springende daarvan het Nkandla-schandaal. Zuma liet zich deze week voor het eerst horen over de gigantische bedragen die hij aan de verbouwing van zijn huis uitgaf op kosten van de belastingbetaler. Zijn huis en vrouw zouden geplaagd worden door criminelen. Dat gaf hem naar eigen zeggen recht om grofweg 20 miljoen euro uit te geven aan zijn huis: niet alleen aan betere beveiliging, maar ook aan een zwembad en amfitheater. Binnen de partij zit potentieel genoeg, maar de neergang van het ANC lijkt hem vooral te zitten in de huidige partijtop. Tekenend voor dit beeld was de uitspraak van Desmond Tutu dat hij niet op dit ANC wil stemmen.

De partij behaalde in 2009 nog 65,9% van de stemmen. Niemand twijfelt of ze na vandaag een meerderheid behouden. Maar de spanning zit hem in 65, 60 of minder procent meerderheid. Want als de partij onder de 60% van de stemmen scoort, dan is de legitimiteit van Zuma weg, vertellen Bun Booyens (redacteur Die Burger), Allister Sparks en anderen ons gedurende de week.

DA: de oppositie
De Democratic Alliance (DA) behaalde bij de vorige verkiezingen in 2009 de meerderheid in de Western Cape Province. Nu probeert de liberale oppositiepartij, die vooral geliefd is bij de Zuid-Afrikaanse midden- en bovenklasse, deze macht uit te breiden naar andere provincies. Vooral in de stedelijke gebieden, zoals de Oost-Kaap en Gauteng, waar ook Johannesburg deel van uit maakt, heeft de DA een kans op de overwinning. In die laatste provincie is jongeling Mmusi Maimane naar voren geschoven als stemmentrekker. In een Obama-achtige campagne presenteert de DA hem met gladde televisiespotjes en inspirerende leuzen (Together for change in 2014) aan de kiezer. Nu de Economic Freedom Fighters (zie hieronder) stemmen afsnoepen van regeringspartij ANC lijken ze ook daadwerkelijk een kans te maken op de overwinning in Gauteng.

Ondanks dat heeft de partij moeite om de zwarte kiezer aan zich te binden. Het feit dat partijleider Helen Zille blank is, draagt hier sterk aan bij. Een samensmelting met Agang, een partij die vooral de steun heeft van de zwarte midden- en bovenklasse, leek hier een oplossing voor te bieden. Agang-kopstuk Mamphele Ramphele zou dan als presidentskandidaat optreden. Dit ‘droomhuwelijk’ hield echter maar twee dagen stand, omdat Ramphele onder interne druk besloot de verbintenis te verbreken.

De spanningen tussen het ANC en de DA liepen de afgelopen weken hoog op. Terwijl Zille en Maimane fel uithaalden naar de corruptie binnen het ANC en met name de schandalen van president Jacob Zuma, werden campagnerallies van de DA belaagd door stenenwerpende ANC-supporters. Tegelijkertijd liepen twee DA-parlementsleden op het laatste moment over naar het ANC. De effecten van deze schermutselingen op de kiezer zullen zich vandaag laten zien.

The New Kid on the Block – The Economic Freedom Fighters
Is het Zuid-Afrika anno 2014 het land dat Mandela voor ogen had? Is een vraag die menigeen zichzelf stelt. Deze vraag vindt een belichaming in Julius Malema, de enfant terrible van regeringspartij ANC, die onder heftige kritiek de partij in 2013 verlaten heeft om zijn eigen partij op te richten, de Economic Freedom Fighters (EFF). Met succes. De rode baretten van de EFF komen we op iedere straathoek tegen.

Tijdens een bijeenkomst van de “fighters” in Khayelitsha, een township rond Kaapstad, waar wij bij aanwezig waren, klinken de twee speerpunten van het EFF luid en duidelijk: 1) herverdeling van het land onder de zwarte bevolking en 2) nationalisering van de vele grondstoffen van Zuid-Afrika die gewonnen worden in de mijnen. Power to the people. De boodschap wordt luidkeels beaamd door de aanwezigen, en ook onder de zwarte Zuid-Afrikanen die wij aanspreken op straat vindt de boodschap van Malema veel weerklank. Is Julius Malema een Zuid-Afrikaanse populist, met zijn aansprekende maar (in onze ogen) onrealistische boodschappen en zijn vechtersmentaliteit? Zo lang de blanken zich in hun villa’s met manshoge hekken in Camps Bay (het Saint Tropez van Afrika) verschuilen, met op kilometers afstand complete armoede zonder enige toekomstdroom, met een corrupte regeringspartij die momenteel zijn handen vol heeft aan het redden van de eigen president, heeft de EFF bestaansrecht, zou je denken.

Vormt de EFF een werkelijke bedreiging voor de status quo en zijn zij in staat vele stemmen bij het (onder zwarten nog steeds populaire) ANC weg te trekken? Een grote onzekerheid. De fighters zelf verwachten landelijk minimaal 30% van de stemmen te krijgen, met name van de zwarte jongeren die niet geprofiteerd hebben van twintig jaar vrijheid. Polls, hoewel niet extreem betrouwbaar, geven Malema en zijn volgers tussen de 10 en 15% van de stemmen. Of de verkiezingsuitslag, mochten de polls kloppen, door de aanhangers van de EFF geaccepteerd worden, is de vraag. Dat het ANC door en door corrupt is, is immers iets waar alle Malema-aanhangers vast van overtuigd zijn, en een ongunstige verkiezingsuitslag is koren op de molen van Malema en zijn militante volgers.

De meeste campaign watchers verwachten geen geweld naar aanleiding van de verkiezingen. Immers, de kracht van de Zuid-Afrikaanse verkiezingen heeft altijd gelegen in het vermogen van de verliezers hun verlies te accepteren. Hoe de kaarten dit jaar verdeeld worden, wachten wij intussen af.

Tessa Hagen
Tessa Hagen (1986) studeerde geschiedenis in Groningen, Utrecht en Uppsala (Zweden), met een speciale interesse in twintigste-eeuwse Europese geschiedenis. Ze studeerde af op de Joods-Duitse politicologe Hannah Arendt. Tijdens en na haar studie werkte Tessa voor Partizan Publik aan projecten voor het Amsterdams 4 en 5 mei comité. Sinds oktober 2012 werkt ze bij BKB, waar ze zich onder meer houdt met snorren voor Movember, een nalatenschapscampagne voor Mama Cash en de organisatie van de Nacht van de Vluchteling. In haar vrije tijd deelt Tessa haar passie voor lezen als vrijwilliger voor de Voorleesexpress en verzorgt ze haar bijen als imker in Amsterdam-Noord.