Statkevich is vrij, maar waarom?

Twee weken geleden stelde ik de vraag of de hashtagcampagne #sky4statkevich politiek gevangenen als Mikolai Statkevich uit de gevangenis kon krijgen. Gisteren schreef ik met een uitroepteken dat Statkevich inmiddels vrij is. En deed ik verslag van de campagne. Maar waaróm zijn Statkevich en vijf andere politiek gevangenen opeens vrijgelaten? En wat betekent dat?

Statkevich

Zomaar opeens amnestie voor je zes meest in het oog springende gevangenen. Dat is voor de bühne, dat kan niet anders. Maar voor welke bühne dan? Europa, is een veel gehoord geluid. Al direct na de vrijlatingen bliezen verschillende vooraanstaande Wit-Russen de loftrompet over de sancties die EU al lang tegen Wit-Rusland heeft. Zo zijn de tegoeden van mensen die deel van het regime uitmaken bevroren, en is er voor hen een (slechts marginaal gehandhaafd) inreisverbod voor de het terrein van de Europese Unie.

De koppeling tussen de vrijlatingen en de sancties suggereert dat Loekasjenka en de zijnen zó veel last van de sancties hebben van de sancties, dat ze nu iets doen voor opheffing kan zorgen. Maar waarom dan juist nu, op een moment dat Wit-Rusland profiteert van de boycot tegen Rusland? Op het moment dat Loekasjenka internationaal voor het eerst serieus wordt genomen, omdat de vredesonderhandelingen over Oekraïne steeds in Minsk plaats vinden, en onder zijn hoede?

Het kan ook zijn dat het niet draait om de sancties zelf, maar om de boodschap die ze geven. Het Wit-Russische mensenrechtenbeleid zint de westelijke buren nog steeds niet. In dat geval zouden de vrijlatingen vertaald kunnen worden als ‘Kijk! We zijn wèl in orde.’ Dat signaal zou bijvoorbeeld de waarnemers van de OVSE, die in oktober komen kijken of de verkiezingen eerlijk verlopen, gunstig kunnen stemmen. Of ruimte scheppen voor nieuwe onderhandelingen na Loekasjenka’s onvermijdelijke herverkiezingen. Statkevich zelf denkt dat zijn vrijlating dient als wisselgeld, omdat Wit-Rusland op elk moment bij het IMF kan aankloppen voor een lening.

Een andere veelgehoorde interpretatie was dat deze vrijlatingen een boodschap voor Moskou waren. Ik sluit niet uit dat dat bij de aanvankelijke arrestatie van Statkevich en zijn medekandidaten inderdaad het geval was. Dat Loekasjenka daarmee wilde laten zien dat hij zelfstandig was, en hardhandig zou optreden als het nodig was. Dat Poetin een stabiele buur had, zonder revolutionair gedonder, en dat hij zich daar dus niet mee hoefde te bemoeien. In die lijn doorgedacht zou deze vrijlating dus kunnen betekenen: ‘Poetin, jij hebt een hekel aan mensenrechten, maar ik niet, want ik doe niet altijd wat jij doet.’ Toch denk ik dat deze vrijlating weinig met Rusland te maken heeft. Want Poetin schendt de mensenrechten wel, maar is er helemaal niet openlijk op tegen (dat is slechts onze interpretatie). En bovendien, wat kunnen deze zes onbelangrijke gevangenen Poetin nou schelen?

Ik denk dat deze vrijlatingen bedoeld zijn voor de binnenlandse bühne. Concrete mensenrechtenschendingen zijn de belangrijkste argumenten die de oppositie tegen Loekasjenka gebruikt. Die oppositie is zwak, en heb ik nog niet eerder zo verdeeld en zelfs gedemotiveerd gezien als nu. Vanwege de zeer beperkte vrijheid van meningsuiting is er weinig ruimte om de belangrijkste programmapunten zijn ‘democratie’ en ‘Loekasjenka weg’ uit te dragen, maar als er iets van hun verhaal bij Igor met de pet blijft hangen is dat ‘politiek gevangenen’. Met deze vrijlatingen maait Loekasjenka dus in verkiezingstijd het gras onder de voeten van de oppositie weg. Omdat híj wel toegang tot media heeft, kan hij zich zelfs als weldoener profileren. Aljaksandr Loekasjenka, de man met het goede hart die amnestie verleent aan zijn voormalige tegenstanders die na de verkiezingen probeerden revolutie uit te lokken.

Buitenlandse organisaties zullen bovendien erg ingenomen zijn met deze amnestie. Dat zal de binnenlandse weerstand nog verder verkleinen. Politiek gevangenen zijn voor buitenlandse ngo’s een lekker concreet punt om voor te strijden. Dat is nu weggevallen. En er is meer gaande in de wereld, en die ngo’s hebben meer op hun bordje. Wit-Rusland zakt dus nog dieper op het prioriteitenlijstje en dat is fnuikend voor de meeste oppositie-organisaties, die vrijwel geheel van buitenlandse steun afhankelijk zijn- zowel financieel als bijvoorbeeld voor buitenlandse webhosting.

Niemand gelooft dat de mensenrechtensituatie in Wit-Rusland door dit eenmalige amnestie wezenlijk zal verbeteren. Daarvoor zijn structurele veranderingen nodig, en daarvan is nog geen spoor te bekennen. Er is dus geen enkele reden om te denken dat de verkiezingen eerlijk zullen verlopen, of dat er daarna geen demonstranten worden vastgezet. Het amnestie is een Potemkin – een goede daad, een symbool dat staat voor niks.

Voor de mensenrechten was zaterdag 22 augustus dus niet per se een heuglijke dag. Maar voor de mensen die het betrof wel. Als je nu naar de mooie zomerhemel kijkt, weet je dat Statkevich die ook kan zien. In vrijheid.

(In september wil ik weer naar Wit-Rusland. Ik zoek nog opdrachtgevers of sponsoring.)

Franka Hummels is freelance-journalist en historica. Haar focus ligt op voormalig communistisch Europa, en Wit-Rusland is haar specialisme. In 2011 verscheen van haar hand het boek ‘De Generatorgeneratie, leven na Tsjernobyl’.

Foto: Amnesty / YouTube.