Herinneringen aan Zuid-Afrika

De Zuid-Afrikaanse oppositieleider Mmusi Maimane spreekt de negende BKB Lezing uit. In 2014 trok de BKB Academie naar Zuid-Afrika om de verkiezingen van dichtbij mee te maken. Ze reisden van Johannesburg via Pretoria naar Kaapstad en spraken politici, wetenschappers, kunstenaars en journalisten. Ze gingen de straat op om campagne te voeren voor verschillende partijen. Wat bleef ze bij? BKB’ers Alex, Eva, Isabelle, Kathelijne en Loeki waren erbij en blikken terug.

Isabelle Rade over de nalatenschap van het ANC
anc
BKB Academie 14, mei 2014, Khayelitsha, de grootste township van Kaapstad, het decor voor een grote verkiezingsrally van het ANC. Dit is een van de plekken waar het leven zwaar is voor Zuid-Afrikanen met slechte woonomstandigheden en ongeveer 70 procent werkloosheid. Tegelijkertijd is er veel veranderd in de township; shacks worden vervangen door stenen woningen en er is meer stromend water en elektriciteit. En dat hebben de inwoners grotendeels te danken aan het ANC.

Tijdens de rally worden we met nieuwsgierigheid en enige argwaan bekeken. En terecht, want bij binnenkomst wordt het even grimmig wanneer wij als overwegend witte buitenlandse bezoekers voorrang krijgen op de rij en meteen door kunnen lopen. Tekenend voor de hardnekkige ongelijkheid die het land nog steeds kent.

Eenmaal binnen wordt duidelijk hoe stevig de nalatenschap van het ANC is. “Zuid-Afrika is als een moeder en Mandela is als een vader. Je laat je ouders niet in de steek,” zegt een van de bezoekers tijdens de rally. De uitdagers van het ANC staan in 2019 net als in 2014 voor een grote opdracht. De DA en andere oppositiepartijen moeten van goeden huize komen om de generatie die bevrijd is door Mandela bij het ANC weg te trekken.

Eva van Rijnberk over stemmen na een jeugd in vrijheid
interviews
In 2014 kon de born free-generatie voor het eerst stemmen: de jonge Zuid-Afrikanen die na de afschaffing van de apartheid zijn geboren. Waar hun ouders het grootste gedeelte van hun leven in een sterk gesegregeerde samenleving woonden, groeide de born free-generatie op in een land met het stempel ‘regenboognatie’. Een stem op het ANC was voor deze generatie geen automatisme meer, zo werd gedacht.

Zou deze generatie een deuk slaan in de enorme meerderheid van het ANC (65,9 procent van de stemmen in 2009)? En hoe stonden zij tegenover de nieuwe partij van Julius Malema, de Economic Freedom Fighters? Met Academiegenoot en journalist Stan Putman ging ik op pad en interviewden we verschillende jongeren die voor het eerst mochten stemmen. We vroegen ze of ze überhaupt zouden gaan stemmen. Dat is vaak nog de vraag gezien slechts 35 procent van deze kiezers zich registreerde.

Dat kwamen wij ook steeds weer tegen in onze gesprekken (Blendle) met jonge Zuid-Afrikanen: “Ik ga niet stemmen, want ik vertrouw geen enkele partij,” of: “Na de verkiezingen verandert er toch niets, omdat ANC toch de grootste partij blijft. Daarom stem ik niet.” Uiteindelijk kreeg het ANC 62,15 procent van de stemmen.

Loeki Westerveld over het symbool van criminaliteit en verval in Johannesburg

ponte
In Johannesburg maken we een stadswandeling door de wijk Hilbrow met Bheki Dube, eigenaar van het hostel waar we logeren. Aan de rand van de wijk, midden in een van de minst veilige stukken van de stad staat Ponte Tower. De wolkenkrabber werd in de jaren 70 gebouwd in de hoogtijdagen van apartheid als prestigeproject voor uitsluitend blanke bewoners.

Het lukte de overheid in dit stuk van de stad niet de controle op apartheid vast te houden en een paar jaar na opening werd het gebied bestempeld tot ‘grijs gebied’, waar witte en zwarte Afrikanen mochten mixen. Het werd min of meer vogelvrij: nauwelijks politiecontrole, geen stroom, en zo maakte het pand een spectaculaire val tot gangsterhotspot. In die tijd kon je er alles krijgen. Van drugs tot prostituten, of een vals paspoort. De flat die bedoeld was voor maximaal 3.500 rijke mensen werd een vertical slum: bewoond door 10.000 mensen en het symbool van criminaliteit en verval waar grote delen van Johannesburg in die jaren aan ten prooi vielen.

De flat is gebouwd als een donut. Rond, met een gat in het midden. We lopen naar binnen en zien de overblijfselen op de binnenplaats. Tot een paar jaar geleden lag er vuilnis tot aan de veertiende verdieping. Nu is de binnenplaats leeg. Johannesburg begonnen aan de herinrichting van de toren. Verandering vindt hier plaats, maar op een meer subtiele manier: met een focus op de bewoners uit de wijk zelf, en een verbetering van de kwaliteit van wonen.

Kathelijne Niessen over de boezemvriend van Nelson Mandela
allistar-sparks

Haarscherp was hij nog. Op Liliesleaf Farm, midden in een prachtige woonwijk ten noorden van Johannesburg, ontmoeten we in 2014 de 81-jarige Allister Sparks. Boezemvriend van Nelson Mandela, gerenommeerd schrijver over de geschiedenis en politieke ontwikkelingen van zijn land, journalist en meerdere malen vervolgd voor zijn strijd voor vrije en kritische journalistiek in Zuid-Afrika.

Liliesleaf Farm is niet zomaar een plek. In de jaren zestig wordt de toenmalige boerderij in het geheim gebruikt door activisten van het ANC. Tot een aantal prominente ANC leden, waaronder Nelson Mandela en Walter Sisulu, hier worden gearresteerd. De arrestaties die uiteindelijk leiden tot de welbekende Rivonia Trial.

Terwijl we in de tuin staan, vertelt Sparks hoe hij in 1992 samen met Mandela in dezelfde tuin heeft gestaan. Mandela wijst hem tijdens dit bezoek op een huis dat op het terrein staat en vertelt dat hij hier ooit uit angst voor een arrestatie zijn pistool heeft begraven. Het is het begin van een fascinerend gesprek. Tijdens de anderhalf uur die volgen, neemt Sparks ons mee door de Zuid-Afrikaanse geschiedenis. Een geschiedenisles die nodig is om te begrijpen waarom Zuid-Afrika anders is dan alle andere landen die gekoloniseerd zijn en nodig om de politieke situatie van nu te snappen.

Meerdere malen tijdens het gesprek wijst hij ons, de jongere generatie, op onze verantwoordelijkheden. Waar hij vindt dat Zuid-Afrika voorloopt in de strijd voor gelijkheid, lopen Amerika en Europa nog enorm achter. We zijn er nog niet, nog lang niet. Over het ANC van Zuma is hij overigens niet te spreken. Volgens Sparks moest de oude generatie idealistisch zijn om vooruitgang te bewerkstelligen. Tegenwoordig sluit je je aan bij het ANC “to get your hands in the cookiejar“.

Twee jaar na onze ontmoeting overlijdt Allister Sparks op 83-jarige leeftijd. Het pistool van Mandela is tot de dag van vandaag niet gevonden.

Alex Klusman over Wilders en het endemisch racisme in Zuid-Afrika
Boer, boer, boer,” scanderen de 750 aanwezigen in een bomvolle kerk midden in de immens grote en straatarme township Khayelistsha buiten Kaapstad.

Met 30 studenten van de BKB Academie bevinden wij ons bij een kadertraining van de Economic Freedom Fighters van Julius Malema. In aanloop naar onze verkiezingsreis naar Zuid-Afrika had ik via Twitter contact gezocht met de ideoloog achter Malema, Andile Mngxitama. Zijn reactie op mijn vraag of hij ons wilde ontmoeten was uiterst vriendelijk en tegelijkertijd ook uitdagend en provocerend:

140504_CW_Tweet

En zo staan wij in de Way of Life Church ineens tussen 750 overwegend jonge en allemaal zwarte Fighters met hun kenmerkende rode baretten. Het begin is imponerend. De energie spat van de deelnemers af, terwijl ze het ene strijdlied na het andere aanheffen. De kerk kolkt en deint mee op liederen die onder meer president Jacob Zuma beschuldigen van het misbruiken van belastinggeld en oproepen om iedereen te vermoorden die tegen de plannen van de EFF is. Wij worden wat verbaasd aangekeken, maar ook allervriendelijkst gegroet en aangesproken.

Als na een uur iedereen eindelijk zit, is het de beurt aan commander Andile om zijn troepen toe te spreken. Als economische vrijheidsstrijders zijn radicale landhervormingen en de nationalisering van de mijnen de twee belangrijkste speerpunten. Daarnaast worden er per ward afspraken gemaakt wie aanstaande woensdag waar gaat controleren of de EFF geen loer wordt gedraaid door het corrupte ANC.

Dan bedenkt Andile zich dat de uMlungu (witte) gasten nog geïntroduceerd dienen te worden. Als hij ons de nazaten van Jan van Riebeeck noemt, gebeurt er iets fascinerends. De zaal draait zich en masse om en scandeert meerdere malen luidkeels “boer, boer, boer”. Het heeft iets angstaanjagends en de ‘minder, minder’speech van Geert Wilders flitst door mijn hoofd, terwijl ik angstige blikken op de gezichten van onze jonge BKB Academici zie. Lees verder.

Wil je bij de BKB Lezing met de Zuid-Afrikaanse oppositieleider Mmusi Maimane zijn? Meld je nu aan via BKB.nl.