In het RTL4-verkiezingsdebat strijden vanavond drie frames om voorrang: Europa, Rutte vs Roemer, en de uitweg uit de crisis. Het winnende thema zet meteen de toon voor de rest van de campagne.

Wilders probeert van de verkiezingen een referendum over Europa te maken. Afgaande op het vitriool dat op Telegraaf.nl, Geenstijl en Volkskrant.nl door de reaguursels stroomt als het over Brussel gaat, heeft hij al gewonnen. Maar dat hóeft niet.

Nationale verkiezingen zijn geen referenda. In tegenstelling tot het referendum tegen de Europese grondwet in 2005 kan je nu niet gratis ‘nee’ zeggen tegen Europa.  Wie op 12 september boe roept tegen Brussel krijgt de rest van de eurosceptische partijen er gratis bij: de PVV, met gekkies op de lijst en kopvoddentax. Een weggegooide stem bovendien, omdat niemand met zo’n bewezen onbetrouwbare partner wil regeren. Of je krijgt de SP, die zich nog moet bewijzen als bestuurderspartij, met belastingverhogingen en al.

Voor de echte euroscepticus is het een dilemma. Die ziet zich gedwongen op onbeduidende splinterpartijen te stemmen.

Het is bovendien de vraag of Nederlanders keihard nee zullen roepen. Mensen stemmen in referenda voor behoud. Niemand kan voorspellen wat de gevolgen zijn als Nederland de EU verlaat, zoals Wilders wil, of geen boetes betaalt, zoals de SP schijnt te willen. Oorlog zal er niet van komen. Maar Jan Kees de Jager beweert dat de rente op de staatschuld nu al stijgt als Roemer boute uitspraken doet over Europese boetes. Dat klinkt al minder onaannemelijk.

Midden in een crisis zitten mensen niet te wachten op meer onzekerheid. Het economische voordeel van eurofobie is  onduidelijk, een economisch risico is mogelijk aanwezig. Mensen willen weten of ze volgend jaar nog een baan hebben. Dan kan het best zo uitpakken dat zelfs de grootste eurofoob op het allerlaatste moment toch maar niet het vakje naast Wilders of Roemer rood maakt, alle protesten over bangmakerij ten spijt.

De premiervraag tussen Rutte en Roemer kan dan belangrijker worden. Ook dit lijkt een succesvol frame: de twee tegenpolen stuwen elkaar op in de peilingen. Hoe lang deze tweestrijd bepalend blijft hangt af van het optreden van Roemer de komende weken. Zijn weifelende optreden tijdens het eurodebat in de Tweede Kamer voorspelt weinig goeds.  Ook zijn blooper over het betalen van Europese boetes is niet hoopgevend.

Heel Twitter lachte Roemer uit, toen beweerd werd dat hij de uitdrukking ‘met de gebakken peren zitten’ letterlijk in het Engels had vertaald voor een groep buitenlandse journalisten. Het bericht klopte niet, maar het feit dat het zo gretig geloofd werd laat zien dat de joviale Roemer nu al  een dommige reputatie heeft. Het commentaar op Twitter – toch een soort gratis focusgroep – is nu al dodelijk: Emile Roemer is een leuke vent om een biertje mee te gaan drinken. Maar je zou hem het landsbestuur niet toevertrouwen. Als Roemer meer fouten maakt zullen dit soort tweets nog veel vaker verschijnen.  Dan kan het nog lelijk met zijn megavoorsprong aflopen. Dat is ook vervelend voor Rutte, want dan verdwijnt ook de titanenstrijd VVD – SP van de agenda.

Blijft een derde frame over, al gepositioneerd door Diederik Samsom in het NOS-debat: wie heeft het beste antwoord op de crisis? Dit gaat vooral om de vraag: moet je bezuinigen, zoals VVD en de Kunduz-partijen willen, of moet je juist investeren, zoals PvdA en SP willen? Of negatief geredeneerd: Ga je de economie rechtsom kapot bezuinigen, of met linkse spilzucht verder de vernieling in helpen?

Als ervaren bestuurderspartij  is dit gunstiger voor de PvdA dan voor de SP.  Maar er kleven ook risico’s aan de crisis-benadering. Het speelt niet zo lekker in op de onderbuik als Europa, en het is niet zo heerlijk concreet als Rutte – Roemer. Maar toch: het heeft potentie om het belangrijkste frame van de campagne worden.

Om te winnen moet Wilders gewoon zo doorgaan, en hopen dat zijn tegenstanders domme fouten maken, door over de Tweede Wereldoorlog te beginnen of te zeggen dat de EU zo gunstig is vanwege het goedkope bellen.

Maar zelfs PVV stemmers vinden dat de verkiezingen niet alleen over de EU gaan. Ook VVD, SP en PvdA kunnen profiteren van het anti-Europa gevoel. Rutte kreeg een negatieve recensie van diplomaten vanwege zijn stugge houding in Brussel. De SP heeft een draai gemaakt en streeft een soort euroscepsis-light na. Ook de PvdA wil zich niet aan de begrotingseis van drie procent houden.

Roemer, Rutte en Samsom moeten zich daarom niet gek laten maken, en hun eigen spoor trekken. Als ze genoeg twijfel zaaien bij proteststemmers over het centrale verkiezingsthema, hebben ze al gewonnen.