Crashcourse Zuid-Afrikaans kiesstelsel

In 1994 werden in Zuid-Afrika de eerste voor alle rassen toegankelijke algemene verkiezingen gehouden. Zowel deze als de daaropvolgende drie verkiezingen werden gewonnen door het ANC. Op 7 mei 2014 mogen de Zuid-Afrikanen opnieuw naar de stembus. Het ANC lijkt een aantal serieuze concurrenten te hebben, wat deze verkiezingen een stuk spannender maakt dan die in het verleden. Hoog tijd om ons eens te buigen over het Zuid-Afrikaans kiesstelsel.

Zuid-Afrika is een oude kolonie van Groot-Brittannië en maakte daarom tot de afschaffing van de apartheid gebruik van het Britse electorale systeem, net als bijvoorbeeld India dat nog altijd doet. Een groot nadeel van dit systeem: wanneer kiezers langs etnische lijnen stemmen kan één bepaalde bevolkingsgroep de uitslag en daarmee de politiek domineren. Doordat Zuid-Afrika een uitermate raciale samenleving is, zou handhaving van het electorale systeem na de afschaffing van de apartheid ervoor zorgen dat de witte minderheidsbevolking vrijwel compleet uit het politieke proces verdween. Om dit tegen te gaan en de eenheid van het land te kunnen bewaken, ging men op zoek naar een alternatief.

In 1993 werd daarom het closed-list proportional representation systeem ingevoerd. Dit is bijna hetzelfde systeem als dat wat in Nederland voor de Tweede Kamer verkiezingen wordt gebruikt. De 400 zetels van de Zuid-Afrikaanse Nationale Vergadering worden verdeeld over partijen op basis van het percentage stemmen dat de partijen halen: haalt een partij 25% van de stemmen, dan krijgt die partij ook 25% van de zetels. Net als in Nederland is er verder ook geen verhoogde kiesdrempel: een partij hoeft slechts 1/400ste van het totaal aantal uitgebrachte stemmen te halen om een zetel te bemachtigen. In tegenstelling tot in Nederland is het echter voor kiezers niet mogelijk om een voorkeursstem op een politicus uit te brengen: de politieke partijen bepalen zelf welke politici de gewonnen zetels vullen. De kieslijsten worden wel aan de kiezers gepresenteerd.

Waar in Nederland het electorale systeem heeft geleid tot een situatie waarin politieke partijen worden gedwongen samen te werken met soms wel vijf partners (het kabinet Den Uyl bestond uit PvdA, PPR, D66, KVP en ARP), werkt het in Zuid-Afrika toch niet helemaal zoals gehoopt. Ondanks de expliciete doelstelling om dominantie van één bevolkingsgroep te voorkomen, heeft het ANC alle vrije verkiezingen sinds 1994 met een absolute meerderheid gewonnen. Overigens verwacht ik dat de dominantie van het ANC onder het Britse systeem nog vele malen groter zou zijn geweest.

Sommigen wijten de enorme corruptie in de Zuid-Afrikaanse politiek aan het systeem: doordat kiezers geen directe invloed uit kunnen oefenen op welke politici in de Nationale Vergadering komen, hoeven de politici ook geen directe verantwoording aan het volk af te leggen voor hun daden. Het ANC is zeker van een flink aantal zetels, dus de ANC politici hoeven alleen de partijbonzen tevreden te houden om hun plek in de Nationale Vergadering veilig te stellen. Naar mijn mening is dit echter een gevolg van de dominantie van het ANC en niet zozeer van het electorale systeem. Het ANC heeft historisch een zeer belangrijke rol gespeeld in Zuid-Afrika, maar ik zou het een zegen voor het land en haar politieke systeem vinden als het ANC dit keer een flinke nederlaag lijdt.